METHODE
Hoe wij controleren
Elke controle volgt hetzelfde pad: bewering, bron, data, context, beoordeling. Geen stap wordt overgeslagen, wie de bewering ook deed. Deze pagina legt elke stap uit, zodat u ons werk kunt controleren in plaats van het te moeten geloven. Niet luider. Nauwkeuriger.
Wat wij controleren en hoe wij kiezen
Wij controleren feitelijke beweringen van personen en instellingen die publieke verantwoordelijkheid dragen of publiek bereik hebben: regeringen, parlementen, partijen, overheden, brancheorganisaties, media. Bij de keuze vragen wij: hoeveel mensen bereikt de uitspraak? Beïnvloedt zij een publieke beslissing? Is zij aan primaire bronnen te toetsen? En over langere tijd: controleren wij alle kanten? Een overzicht van de uitspraken die wij hebben gecontroleerd, per spreker en per rubriek, staat aan het eind van deze pagina.
Wat wij niet controleren: meningen en waardeoordelen, voorspellingen, satire, uitspraken van privépersonen, uitspraken uit de privésfeer.
Het pad van elke controle
„Alle Menschen sind vor dem Gesetz gleich.“
- Bewering. Wij leggen precies vast wat er is gezegd, woord voor woord, met datum, plaats en vindplaats: het plenaire verslag met zijn bladzijde, de uitzending met haar tijdcode, het bericht met zijn adres en de datum waarop wij het hebben opgehaald. Een samenvatting van de redactie staat er apart naast en is als zodanig gemarkeerd. Weglatingen markeren wij met [...]. Wij controleren de zin die iemand heeft gezegd, niet de zin die wij hem toeschrijven.
- Bron. Wij zoeken de primaire bron: het document zelf, niet het bericht erover. Minstens twee bronnen, minstens één daarvan primair, elk met een vindplaats: bladzijde, tabel, randnummer, tijdcode. Wat de spreker als bewijs noemt, controleren wij het eerst. Wat wij citeren, citeren wij letterlijk.
- Data. Wij lezen wat de bronnen werkelijk zeggen, en wij rekenen na. Waar wij rekenen, tonen wij de berekening. Waar wij een grafiek tonen, staat de datareeks eronder met haar bron en de datum van raadpleging. Wij noemen ook gegevens die tegen onze latere beoordeling pleiten.
- Context. Wij vragen wat ontbreekt: een maatstaf, een periode, een referentiegrootheid, een definitie, een correctie voor inflatie, een tegenrekening. Ontbrekende context wordt zelf met bronnen onderbouwd, niet beweerd. Ontbrekende context is een bevinding, geen insinuatie.
- Beoordeling. Wij kiezen een van de zeven stappen volgens haar gepubliceerde definitie en geven voor elke stap redenen: welke gegevens de doorslag gaven en wat tegen de naburige stap sprak. De beoordeling betreft uitsluitend de gecontroleerde bewering, nooit een hele tekst, een persoon of een medium. Wij beoordelen uitspraken, geen personen. Wij schrijven niemand bedoelingen toe.
Vóór de publicatie
Voordat wij publiceren, geven wij de persoon of instelling van wie wij de uitspraak controleren de gelegenheid te reageren. Het antwoord, of het uitblijven ervan, staat in de factcheck. Wij noemen de datum, het kanaal en de termijn van ons verzoek. Doen wij in uitzonderingsgevallen geen verzoek, bijvoorbeeld omdat de uitspraak juist blijkt en niemand door de controle wordt belast, dan staat de reden op dezelfde plek in de factcheck.
Tweede controle
Geen factcheck verschijnt zonder dat een tweede persoon uit de redactie de bronnen en de beoordeling heeft gecontroleerd.
Zolang de redactie uit één persoon bestaat, controleert en publiceert dezelfde persoon. Elk stuk dat dit betreft draagt deze notitie zichtbaar. Zodra er een tweede account is, geldt de tweede controle weer.
De zeven beoordelingen
Wij beoordelen de uitspraak, nooit de persoon. Zes stappen zeggen hoe goed een uitspraak door primaire bronnen wordt gedekt. De zevende stap staat buiten de schaal: die zegt dat wij het niet weten.
| Beoordeling | Definitie | Wanneer wij haar geven | Wat zij niet betekent |
|---|---|---|---|
| De centrale uitspraak wordt door primaire bronnen weerlegd. | De bronnen spreken de bewering in haar kern tegen, en wij laten dat zin voor zin zien. Elk getal dat wij tegenover de bewering stellen draagt zijn vindplaats in de bronnenlijst. | Het betekent niet „een leugen“. Voor een leugen is opzet nodig. Een uitspraak kan onwaar zijn omdat iemand zich vergiste, verouderde cijfers gebruikte of iets verkeerd begreep. Of dat zo was, kunnen wij niet nagaan, en wij beweren het niet. | |
| De kern is onwaar, een nevenaspect klopt. | De dragende uitspraak spreekt de primaire bronnen tegen. Een deel ervan, een uitgangsgetal of een datum, klopt en is er niet uit te lichten zonder de zin te verliezen. | Het kloppende deel redt de uitspraak niet; deze stap is geen „half waar“. Het betekent evenmin dat wie het zei onbetrouwbaar is. Wij beoordelen deze ene uitspraak, niet iemands hele werk. | |
| Afzonderlijke details kunnen kloppen, de totaalindruk die ontstaat wordt niet door de data gedragen. | De keuze, het verband of de presentatie van de details suggereert een conclusie die de bronnen tegenspreken: door een scheve selectie, een onjuiste vergelijking, een ongeschikte periode of een verband dat in de data niet bestaat. De factcheck noemt altijd het mechanisme: welke indruk ontstaat, welke weglating of welke verkeerde maatstaf die veroorzaakt, en waarom de data haar niet dragen. | Het betekent niet dat elk getal in de uitspraak fout is. Het is geen oordeel over opzet of karakter. Of iemand wilde misleiden, kunnen wij niet weten, en wij beweren het niet. | |
| De uitspraak klopt, maar zonder verdere informatie ontstaat een scheef beeld. | Het getal of het feit klopt. Wat ontbreekt is een maatstaf, een periode, een referentiegrootheid, een definitie of een tegenrekening die iedereen nodig heeft om de uitspraak juist te plaatsen. De ontbrekende context is in de factcheck zelf met bronnen onderbouwd. | Het betekent niet dat de context met opzet is weggelaten. Wij onderzoeken geen bedoelingen. Het betekent evenmin dat de uitspraak onwaar is. | |
| De kern klopt, details zijn onnauwkeurig. | De hoofduitspraak is met bronnen onderbouwd. Een getal is afgerond, verouderd of iets te hoog of te laag, een periode of een toeschrijving is onnauwkeurig. De onnauwkeurigheid verandert de totaalindruk niet. | Het betekent niet „bijna onwaar“. Wie de uitspraak hoort, wordt niet op een dwaalspoor gebracht. Wankelt de kern, dan is het een andere stap. | |
| De uitspraak wordt door primaire bronnen onderbouwd. | Het centrale detail en de manier waarop het wordt geplaatst, komen overeen met de primaire bronnen. Er ontbreekt niets wezenlijks dat de indruk zou veranderen. | Het zegt niets over de vraag of de uitspraak verstandig of belangrijk is, of de eis die iemand eruit afleidt juist is. Wij beoordelen de feitelijke bewering, niet de politiek erachter. | |
| Er is niet genoeg bewijs voor of tegen de uitspraak. | Na een gedocumenteerde zoektocht hebben wij geen primaire bron gevonden die de uitspraak onderbouwt of weerlegt, en wie haar deed, noemde op navraag geen bewijs. De factcheck beschrijft welke bronnen wij hebben doorzocht en wat het antwoord was. | Dat betekent niet dat de uitspraak onjuist is. Het betekent dat wij geen bewijs hebben gevonden. Zodra dat er is, controleren wij opnieuw. |
Tussen waar en onwaar liggen twee stappen: CONTEXT ONTBREEKT en MISLEIDEND. CONTEXT ONTBREEKT is de mildere, want de uitspraak zelf klopt. MISLEIDEND is de strengere, want de totaalindruk spreekt de data tegen. Deze volgorde is een redactionele beslissing. NIET CONTROLEERBAAR ligt buiten de schaal: het is geen oordeel over de uitspraak, maar een uitspraak over de stand van het bewijs.
Het resultaat in 30 seconden
Elke factcheck opent met een samenvatting in twee tot vijf eenvoudige zinnen. Zij noemt de bewering, de beoordeling en de belangrijkste reden. Zij is bedoeld voor wie weinig tijd heeft. Zij vervangt de redenering niet en bevat niets wat verderop niet met bronnen is onderbouwd.
Welke documenten in het bronnenregister komen
Het register van primaire bronnen bevat elk document dat in een gepubliceerd stuk wordt geciteerd. Wij beoordelen geen documenten; wij tonen waarop wij ons hebben gebaseerd, met uitgever, datum, vindplaats en datum van raadpleging. Een openbare kopie bewaren wij alleen waar de licentie dat toestaat; anders moet de link naar het origineel volstaan. De regels daarachter staan in de bronnenstandaard.
Omgaan met onzekerheid
Zijn gegevens dubbelzinnig, dan zeggen wij dat. Spreken twee gerenommeerde bronnen elkaar tegen, dan tonen wij beide. Waar gegevens voorlopig zijn, staat er „voorlopig“. Weten wij iets niet, dan schrijven wij „wij weten het niet“, in plaats van eromheen te praten. Een factcheck die onzekerheid verbergt, is zelf misleidend.
Wij beoordelen uitspraken, geen personen
Wij schrijven niemand bedoelingen toe. Wij gebruiken geen woorden als „leugen“, want wij kunnen niemand in het hoofd kijken. Wij beoordelen wat er is gezegd, en wij laten zien waarom het standhoudt of niet.
Hoe u ons kunt tegenspreken
Kent u een bron die wij hebben gemist, of vindt u een fout, schrijf dan naar info@mbgglobal.com. Wij onderzoeken elke melding en antwoorden binnen twee werkdagen. Wie door een feitelijke bewering in onze stukken wordt geraakt, kan een weerwoord verlangen. Ons correctiebeleid beschrijft de weg.